روح الله خالقی؛ موسیقی دان و تصنیف سازی نوآور

روح الله خالقی؛ موسیقی دان و تصنیف سازی نوآور

روح الله خالقی از تاثیرگذارترین آهنگسازان ایرانی است. تصنیف سازی نوآور که با واکاوی در عرصه موسیقی و نهادینه کردن آن در بطن اجتماع و با الهام گرفتن از ساخته های گذشتگان توانست به گفتمانی تازه در زمینه موسیقی دست یابد و نغمه های پرشور و ماندگاری را خلق کند.«خالقی به تمام معنی یک انسان واقعی بود. مردی بود اندیشمند و واجد منطقی سالم و درست. از نظر اخلاقی هنرمندی بود نمونه. هرگز تحت تاثیر حرکات نفسانی قرار نگرفت. مردی بود صدیق، صریح، منصف و وطن پرست، مدیریت و حسن تشخیص وی در مسایل اداری و سازمانی از خصایصی است که باید از آن به نیکی یاد کرد. هنرمندی متین و آرام و به ظاهر خونسرد بود اما این خونسردی ظاهری در برابر ناملایمات، آشفتگی و هیجانات تندی در باطن او ایجاد می کرد.» (گزیده ای از سخنان استاد علینقی وزیری پایه‌گذار موسیقی‌ جدید ایران در ارتباط با روح الله خالقی)

روح الله خالقی در ۱۲۸۵ خورشیدی در خانواده ای اهل موسیقی و هنر دیده به جهان گشود و همین امر سبب علاقه وی به این عرصه و فعالیت در این زمینه شد. او پس از مدتی به همراه خانواده اش به تهران مهاجرت و در هنرستان موسیقی «علینقی وزیری» آموختن موسیقی و نواختن ویولن را آغاز کرد.

خالقی با گرفتن حکم تدریس موسیقی به عنوان نوازنده در چهار کنسرت به رهبری علینقی وزیری، نمره قبولی را به دست آورد و پس از دریافت دیپلم از مدرسه دارالفنون در۱۳۱۰ خورشیدی به دارالمعلمین رفت و در آنجا در رشته فلسفه و ادبیات مدرک کارشناسی خود را کسب کرد و به استخدام وزارت فرهنگ در آمد.
این موسیقیدان ایرانی از نخستین پایه گذاران هنرستان موسیقی ملی در ۱۳۲۸ خورشیدی است که ریاست این مجموعه را بر عهده داشت.

این تصنیف ساز از خویش بیش از ۱۴ اثر برجای گذاشت و از مهمترین آثار وی می توان به «سرگذشت موسیقی»، «هماهنگی»، «نظری به موسیقی غربی»، «نظری به موسیقی ایرانی» و … اشاره کرد. او همچنین به انتشار مجله «چنگ» همت گماشت.

همکاری او با «غلامحسین بنان» هنرمند صاحب سبک آواز ایران و «مرتضی خان محجوبی» آهنگساز برجسته سبب شد آثاری جاودان در تاریخ موسیقی ایران برجا بماند. «رنگارنگ شماره یک» یکی از بهترین آهنگ های ساخته خالقی است که مخاطبان بسیاری را به خود جلب کرد و بارها از رادیو پخش شد. تصنیف هایی همچون «می ناب»، «چنگ رودکی» و «حالا چرا» از دیگر آثار وی در عرصه موسیقی محسوب می شود.

سرانجام استاد موسیقی ایران در ۱۳۴۴ خورشیدی در شهر سالزبورگ اتریش بر اثر بیماری دیده از جهان فروبست و در آرامستان ظهیرالدوله تهران به خاک سپرده شد.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به بهانه سالروز درگذشت روح الله خالقی با «داریوش پیرنیاکان» رییس هیات مدیره کانون نوازندگان ایرانی خانه موسیقی ایران به گفت وگو پرداخت.

پیرنیاکان درباره چگونگی ورود خالقی به دنیای موسیقی گفت: وی تمام لحظه های زندگی خویش را برای حفظ و پیشرفت موسیقی ایران سپری کرد. علاقه وافر او به موسیقی سبب شد تا پدرش از ۱۷ سالگی خالقی را به آموختن هنر ویلن ترغیب کند و پس از گذشت دو سال به مدرسه موسیقی علینقی وزیری رفت. وی یکی از با استعدادترین شاگردان این استاد برجسته به شمار می رفت. این موسیقی دان با تاسیس هنرستان ملی موسیقی در کشور توانست به یکی از آرمان های هنری کشور جامه عمل بپوشاند.

رییس هیات مدیره کانون نوازندگان ایرانی خانه موسیقی ایران با برشمردن آثار ارزشمند این استاد موسیقی، خاطر نشان کرد: خالقی علاوه بر آهنگسازی به نوشتن کتاب هایی نظیر«سرگذشت موسیقی» و «نظری به موسیقی» پرداخت. کتاب سرگذشت موسیقی به صورت داستان بیان شده و همین امر سبب شد تا این اثر برای مخاطب به یاد ماندنی، زیبا و خواندنی باشد. این کتاب درباره فراز و نشیب های بسیار در عرصه موسیقی و دربردارنده تاریخ آغاز عصر تدوین ردیف دستگاهی و سنت های نظام موسیقی است و تا آنجایی پیش می رود که موسیقی غربی وارد کشور می شود و توجه همگان را به خود جلب می کند. خواننده در این کتاب به راحتی می تواند چالش میان سنت و مدرنیته را دریابد و نظام موسیقی را هم ساز با زمانه برگزیند.

خالقی نزدیک به ۲۷ سال در رشته موسیقی فعالیت مستمر داشت و بیش از ۱۰۰ آهنگ و دو جلد کتاب در این زمینه از خود بر جای گذاشت که جلد نخست قواعد و اصول کلی موسیقی و جلد دوم تاریخچه، قواعد و اصول موسیقی ایرانی را بررسی می کند. کتاب «هم آهنگی موسیقی» که درباره توافق و تناسب صوت ها نوشته شده در فاصله ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۰ خورشیدی انتشار یافته است. وی همچنین با ورود در حوزه تاریخ نگاری موسیقی به ابداع و ابتکار شیوه بیانی و نوشتاری ویژه ای پرداخت.

«یار رمیده»، «وعده وصال»، «پیمان شکن»، «نغمه نوروزی»، «بهار عشق»، «مستی عاشقان»، «شب جوانی»، «شب من» و «امید زندگانی»‌ از جمله آهنگ ها و تصنیف هایی به شمار می رود که به وسیله او ساخته شده است. به باور خالقی موسیقی و شعر همواره با یکدیگر همراه بوده اند. او معتقد بود، هر چقدر فن موسیقی پیشرفت داشته باشد نیاز به شعر کمتر می شود تا جایی که می توان بدون استفاده از شعر منظور را بیان کرد. با این وجود در ایران هنوز شعر جزو جدایی ناپذیر موسیقی به شمار می رود.

وی در ادامه افزود: خالقی همچنین با فعالیت در رادیو و رهبری ارکستر گل ها، تهیه و اجرای دو برنامه «یادی از هنرمندان» و «ساز و سخن» را بر عهده داشت. او نخستین فردی بود که به تأثیرگذاری رادیو برای نهادینه ‌سازی موسیقی ایرانی پی‌برد و در کنار رهبری ارکستر، مدیریت چندین نهاد، آهنگ‌ سازی، تدریس، تالیف و … به نگارش و اجرای تهیه چند برنامه رادیویی برای معرفی موسیقی ایرانی پرداخت. «یادی از گذشته» یا «یادی از موسیقی‌دانان گذشته» که بعدها به «یادی از هنرمندان» تغییر نام داد، نخستین برنامه‌ای بود که روح الله ‌خالقی به خلق آن اقدام کرد. شرح زندگی و چگونگی عمر هنری موسیقی دانان گذشته در اوایل دهه ۳۰ خورشیدی هر هفته با آرم مخصوص به خود با عنوان «ساقی نامه» با صدای خالقی پخش می شد.

پیرنیاکان با اشاره به جایگاه این هنرمند در عرصه موسیقی بعد از گذشت سال ها، تصریح کرد: خالقی یکی از تاثیرگذارترین افراد در حوزه موسیقی محسوب می شود به طوری که همه موسیقی دانان کشور برای او احترام ویژه ای قایل هستند. وی باعث شد تا با نوازندگان گذشته همچون «فارابی»، «صفی الدین ارموی» و … آشنا شویم. هنگامی که خالقی ریاست هنرستان موسیقی را بر عهده داشت، شاگردان و هنرمندان بزرگی را تربیت کرد و همواره در رفتار و سخنانش صداقت و صراحت همراه بود.

این موسیقی دان درباره حفظ موسیقی ایرانی به وسیله خالقی و دوره فعالیت او اظهار داشت: وی در هنگامه ای فعالیت می کرد که موسیقی غربی در ایران رواج زیادی یافته بود و بسیاری از افرادی که در آن دوره سازهای سنتی می نواختند به سازهای اروپا روی آورده بودند و دیگر در هنرستان عالی موسیقی تحصیل و تدریس نمی کردند اما با این وجود او و علینقی وزیری برای حفظ موسیقی ایرانی تلاش بسیاری کردند.

این کارشناس موسیقی در ارتباط با سرود معروف «ای ایران» و موسیقی تاثیرگذارش که ساخته خالقی است، یاد آور شد: سرود «ای ایران» که بیشتر مردم آن را حفظ هستند از سروده های «حسین گل گلاب» و آهنگ سازی روح الله خالقی است. همواره در زمان پخش این آهنگ، هیجان و افتخار در کشور نمایان می شود. این سرود در ۲۷ مهر ۱۳۲۳ خورشیدی در حضور جمعی از چهره های فعال در تالار دبستان نظامی اجرا شد. نخستین ویژگی شعر آن، فارسی بودن آن است و دیگر ویژگی دریافت و ساختار سروده محسوب می شود، به طوری که تمامی افراد و گروه های سنی می توانند آن را اجرا کنند. فراگیری این سرود از لحاظ امکانات اجرایی به فرد اجازه می دهد تا بدون ساز و آلات موسیقی بتواند این اثر را اجرا کند که این سومین خصوصیت این شعر محسوب می شود. آهنگ این سرود به صورت آواز دشتی ساخته شده و ملودی آن از نغمه های موسیقی بختیاری و از فضایی حماسی برخوردار است.

پیرنیاکان در پایان با اشاره به تاثیرهای موسیقی بر افراد، گفت: موسیقی تاثیرگذاری زیادی بر روی انسان دارد و این عمل از فردی به فرد دیگر متفاوت است. افراد باید توجه به این امر داشته باشند زیرا این مقوله، سلامتی را در برمی گیرد. موسیقی در یادگیری موثر و با به کار گیری هیجان و حواس مخاطب می تواند زمینه مشارکت گروهی را ایجاد کند. هنگامی که از موسیقی سخن به میان می آید، شعر و ادبیات هم تداعی می شود.

خواندن شعرها با موسیقی بسیار مسرت بخش است و این عامل تقویت هوش کلامی و زبانی را به همراه دارد. با مطالعه در زندگی نامه بزرگانی همچون خالقی در می یابیم که آنان برای زنده نگه داشتن هنر تلاش ها و دشواری های زیادی را متحمل شدند. اکنون افرادی که در این حوزه وارد می شوند باید با همت و پشتکار خویش یاد و نام نوازندگانی مانند خالقی را زنده نگاه دارند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *